Home

Neolitycznych monumentów nie budowano z kamieni, lecz rzeźbiono bezpośrednio w litej skale. Rzeźbienie monumentów neolitycznych, odbywało się poprzez usuwanie, zeskrobywanie materiału kamiennego, aż do uzyskania pożądanego kształtu. Rzucające się w oczy podobieństwa wyrzeźbień wielu monumentów kamiennych, widoczne na całym świecie, jednoznacznie wskazują na podobny czas, w którym musiały zostać wykonane. Na podstawie licznych zdjęć, możemy w przybliżeniu ustalić, że jedna osoba mogła wyskrobać, usunąć, ok. 1 m³ urobku dowolnej skały w ciągu 15 min. Czyli średnio – prawie 3 tony. Wszystkie rzeźby skalne, wymienione na stronie, zostały wykonane ok. 2600–2400 p.n.e.

Celty – narzędzia do obróbki miękkich skał 

Spis treści:  I Duże celty kamienne  I Celty kamienne, miedziane i brązowe  I Obróbka miękkiego granitu celtami  I Największe celty kamienne

Neolityczne celty (ang.: celt), do obróbki miękkich wówczas skał, wykonywane były na ogół z twardych kamieni (nefryt, granit, bazalt, kwarc, hematyt, ryolit, obsydian, doleryt, dioryt), zaś później z miedzi i brązu. Narzędzia te są niemal identyczne na całym świecie, co wzmacnia przypuszczenie, że pochodzą z tego samego okresu. Można przyjąć, że epoka kamienia gładzonego, neolit – zaczęła się wraz z pojawieniem się pierwszych naczyń z twardych skał, czyli ok. 3200 lat p.n.e., i trwała do 2400 p.n.e. Narzędzia krzemienne, z wydrążonymi otworami, można było wykonywać tylko w epoce miękkich skał, czyli ok. 3200–2200 p.n.e. Twardość krzemienia jest podobna do twardości granitu i wynosi 7 stopni w skali twardości Mohsa. A więc epoka miękkich skał – pokrywałaby się dokładnie z neolitem.

Celty rzadko noszą ślady zużycia, co może wskazywać na to, że skała obrabiana celtami (miększa), była niejako „wypalana”. W epoce miękkich skał, prawdopodobnie samo dotykanie celtem skały obrabianej, powodowało obróbkę tej drugiej. Następowało wówczas duże iskrzenie, wywołujące przyjemne efekty. Towarzyszyły temu duże ubytki skały obrabianej. W okresie zniszczeń, dotknięcie celtem kamienia obrabianego, powodowało jeszcze większe iskrzenie i charakterystyczną, niejako „wypalaną” teksturę skały obrabianej. Przypuszczenie o dużym iskrzeniu podczas obróbki kamienia, w epoce miękkich skał, wydaje się zasadne, ponieważ wewnątrz piramid wykonywano hieroglify i pracowano tak, jakby korzystano z jakiegoś oświetlenia. Niezliczone tunele drążone głęboko w skałach na całym świecie, także wskazują na korzystanie z jakiegoś oświetlenia.

Duże celty kamienne

Narzędzia kamienne epoki miękkich skał – do niwelowania, zgrubnego rzeźbienia i skrobania skał były niewiarygodnie wielkie. Duże celty były zazwyczaj w kształcie słupa dochodzącago do 2 m długości; przekrój kwardatu lub owalu tych cyklopowych rylców: ok. 20 x 20 cm.  Obecnie nikt nie mógłby takim rylcem pracować – po prostu jest za ciężki. Być może podobnymi narzędziami rzeźbiono piramidy w Egipcie, na co wskazywałyby ślady dużych pojedynczych zadrapań–wyskrobań, znajdujących się na ścianach piramidy Cheopsa i Chefrena.

1. 2. 3. 4. 5.

1. 2. Monastyr Na’akuto La’ab, Etiopia. 2007 r. Około 7 km od Lalibeli. Dwa duże granitowe celty, służące do obróbki skał, podwieszone na łańcuchach. Creative Commons Autor: A. Davey   3. 4. Muzeum La Venta, Meksyk. 2006. Bazaltowe celty–rylce do obróbki skał. Podobne rylce znajdujemy niemal na całym świecie. Creative Commons Autor: JETOVAR    I Muzeum La Venta. 2003 r.  5. Burren, Irlandia. 2006 r. „Poćwiartowany” teren wapiennej skały dużym celtem tkwiącym pionowo w szczelinie. Okres zniszczeń. Tego rodzaju „kamieniarską pracę” wykonywano najwidoczniej dla zabawy. Creative Commons Autor: Rambling Traveler

1.    2.     3.    4.

1. 2. Gal Vihara, Polonnaruwa, Sri Lanka. 2006 r. Granit. Z tyłu, za posągiem, widoczne są duże celty ułożone jeden na drugim. Uważa się, że posągi zostały wykonane w XII w. Creative Commons Autor: jeroen.kurvers   3. 4. Muzeum Coricancha, Cusco, Peru. 2004 r. Kamienne celty–rylce do obróbki skał. Creative Commons Autor: mdverde  

I Sigirija, Sri Lanka. Granitowy celt służący do obróbki granitowych skał w Sigirija. Podobne, ok. 1 m długości narzędzia kamienne znajdują się u spodu zewnetrznej strony Panteonu w Rzymie (bazalt), i wielu innych miejscach świata. Wszystkie wyrzeźbienia, widoczne na zdjęciu zostały wykonane w monolitycznej skale granitowej. Cegły, widoczne na zdjęciu, nie są cegłami lecz mozaiką imitującą cegły. I Jezioro Bafa, Herakleja, Turcja. W epoce miękkich skał, prawdopodobnie samo dotykanie narzędziem kamiennym skały obrabianej, powodowało obróbkę tej drugiej.

Celty kamienne, miedziane i brązowe

1. 2. 3. 4. 5.

1. Celty, prawdopodobnie jadeitowe lub nefrytowe, znalezione w Meksyku, używane do obróbki kamienia. Neolit (ok. 2500 lat p.n.e.). Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork. Olmec celts from the Metropolitan Museum of Art, New York. Creative Commons Autor: Madman2001   2. Muzeum Historii Naturalnej w Waszyngtonie. 2008. Neolityczne celty znalezione we Francji. Creative Commons Autor: unforth   3. Celty kamienne, rylce do obróbki kamienia. Neolit. Nie są to siekiery lecz rylce trzymane w dłoni. Aby siekiera kamienna była funkcjonalna, musi być odpowiednio ciężka, zaś celty były często kilkucentymetrowej długości, a więc nie nadawały się na siekiery. Wiele celtów posiada wyżłobienia na zamocowanie sznurka, zabezpieczającego narzędzie przed zgubieniem.  4. Olynthus, Macedonia. Kamienne celty do obróbki miękkich skał.  5. Niewłaściwe wyobrażenia o używaniu neolitycznych celtów, jako siekierach na trzonku.

1. 2. 3. 4. 5.

1. Celty kamienne znalezione w Teotihuacan w Meksyku. National Museum of Anthropology. 2008 r. Miasto Meksyk. Creative Commons Autor: Jami Dwyer   2. Vancouver, Kanada. Neolityczne celty nefrytowe znalezione w okolicach Vancouver. Simon Fraser University Museum of Archaeology and Ethnology. Zamieszczony napis informuje, że są to toporki, siekiery.  3. Arzon, Bretania. Francja. 3000 p.n.e. Celty kamienne (15–28 cm). Muzeum Saint Germain en Laye, Francja. Author: Pline   4. Muzeum Londyńskie. 2007. Krzemienne celty, narzędzia do obróbki miękkich skał i drewna. Twardość krzemienia jest podobna do twardości granitu i wynosi 7 stopni w skali twardości Mohsa. Creative Commons Autor: moppet65535   5. Egipt. Krzemienny grot oszczepu, krzemienny nóź, i na trzeciej pozycji – kamienny celt. Predynastyczna kultura Gerzean (Naqada II). Petrie Museum.

1.     2.     3.

1. Tairona, Magdalena, Kolumbia. Celt wykonany z nefrytu. The Field Museum, Chicago. Uważa się, ze celt pochodzi z okresu 1550–1600 n.e. Autor: Madman   2. Muzeum Larco, Lima, Peru. 2005 r. Celty miedziane lub brązowe. Creative Commons Autor: _e.t   3. Celt brązowy. Metropolitan Museum of Art, New York. Creative Commons Autor: unforth  

 1. 2. 3. 4. 5. 6.

1. British Museum. Anglia. Celt miedziany z Egiptu, narzędzie do obróbki kamienia. I dynastia. Autor: Bodsword   Celty miedziane i brązowe nigdy nie służyły jako siekiery, ponieważ każda siekiera krzemienna jest nieporównanie twardsza i przez to znacznie efektywniejsza.  2. Egipt. Petrie Muzeum. Celt miedziany, Stare Państwo, 4 dynastia. Napis w muzeum wyjaśnia, że jest to „siekiera”.  3. Boliwia. Celt miedziany. Metropolitan Museum of Art, New York. Creative Commons Autor: unforth   4. Anglia. Mały celt miedziany. Creative Commons Autor: portableantiquities    5. Mezopotamia lub zachodni Iran. Celt miedziany. Metropolitan Museum of Art, New York. Creative Commons Autor: unforth   6. Centralna Azja (Bactria-Margiana). Celt, stop miedziany. Metropolitan Museum of Art, New York. Creative Commons Autor: unforth  

1.    2.    3.    4.

1. Anglia. Mały celt brązowy, narzędzie do obróbki kamienia. Creative Commons Autor: portableantiquities   2. St Erth, Anglia. Celt z brązu, narzędzie do obróbki kamienia. Neolit, epoka brązu. (Bronze Age chisel from St Erth hoard, Cornwall, England). Creative Commons Autor: portableantiquities   3. Peru. Celty brązowe. Metropolitan Museum of Art, New York. Creative Commons Autor: unforth   4. Piramida Cheopsa, Giza, Egipt. Celt miedziany znaleziony w tzw. szybie wentylacylnym, w Komnacie Królowej, w Piramidzie Cheopsa. Kula dolerytowa, służyła również za narzędzie do obróbki skały wapiennej. British Museum.

1.     2.     3.      4.

1. 2. Piękny, brązowy celt z Giecza, Polska. Brązowy celt z neolitu (ok. 2700–2500 lat p.n.e.), używany do rzeźbienia detali w kamieniu. Celt został odkryty w 1999 roku na cmentarzysku z 2. połowy XI wieku, znajdującym się w pobliżu grodu w Gieczu. Główka rylca wykonana jest w kształcie dłoni trzymającej płytkę. Odgranicza ją pas ornamentu w kształcie plecionki, tworzący swoisty mankiet. Długość: 11 cm; dł. główki z mankietem 2,7 cm. Muzeum w Gieczu.  3. Transylwania, Rumunia. 2007. Celty z brązu do obróbki kamienia. Autor: CristianChirita.   4. Celt brązowy, z lewej strony, znaleziony w Irlandii. The British Museum. Napis w muzeum informuje, że jest to siekiera z brązu, ok. 1700–1500 p.n.e. Creative Commons Autor: unforth

I Egipt–Mezopotamia. Celty brązowe. Uważa się, że są to chirurgiczne noże, pochodzące z okresu 600–200 p.n.e. Chirurgiczne noże z brązu wydają się wielce wątpliwe, ponieważ odłupek krzemienny, ostry jak żyletka, jest o niebo efektywniejszy od miękkiego bązu. I Kultura Huaxteca Veracruz, Meksyk. Celty brązowe. Uważa się, że pochodzą z 1200–1521 r. n.e.

Największe celty kamienne

Niwelacja terenu skalnego była najpowszechniejszą i względnie nałatwiejszą formą obróbki skały. Niwelacja terenu skalnego w epoce miękkich skał, odbywała się poprzez szorowanie gruntu skalnego kilkutonową bryłą kamienną. Do niwelacji skalnego gruntu używano głazów dochodzących do ok. 3 ton. Jeden metr sześcienny kamienia równa się średnio ok. 2,6 tony.

1.

1. Piramida Cheopsa, Egipt. Na pierwszym planie głazy, którymi przypuszczalnie szorowano podłoże skalne, niwelując w ten sposób teren wokół piramidy. Po lewej stronie – nieusunięte pozostałości skalne. Po prawej – teren skalny przeznaczony do dalszej niwelacji. Nie przez budowanie, lecz poprzez permanentne niwelowanie skalnego terenu wokół piramidy uzyskiwano w rezultacie jej większe rozmiary. Wysokość piramid, menhirów i wielu innych monumentów neolitycznych zależała często od tego, do jakiego poziomu sięgnęła niwelacja terenu skalnego wokół monumentu. Gdyby, przykładowo, teren wokół piramidy Cheopsa zniwelowano jeszcze o 5 m w dół, to piramida byłaby o 5 m wyższa, a bok podstawy jej kwadratu byłby odpowiedno dłuższy.  I Giza, Egipt. Pobliże piramidy Cheopsa. Duże głazy do niwelacji skały, widoczne są w dołach skalnych obok piramidy. I Pobliże piramidy Cheopsa.

1. 2. 3. 4. 5. 6.

1. Wadi Rum, Jordania. Na zdjęciu widocznych jest kilka gazów skalnych, którymi szorowano teren skalny, niwelując go w ten sposób. Zdjęcie ilustruje z jaką łatwością niwelowano twardą skałę piaskową, o wiele twardszą, od skały wapiennej w Gizie. Tego rodzaju niwelacja, wykonywana przypuszczalnie przez jednego człowieka, jest obecnie niemożliwa. Niwelację, widoczną na zdjęciu, wykonywano prawdopodobnie dla zabawy.  2. Piramida Unisa, Sakkara, Egipt. 2005 r. Skała wapienna. Ściany zostały wyrzeźbione w imitację głazów. źródło: public domain Autor: Sebi.   3. 4. Pisac, Peru. Wielki kamień do szlifowania terenu skalnego. Tarasy widoczne na zdjęciach są tarasami neolitycznymi, które – w odróżnieniu od rolniczych, zostały wyskrobane i wyrzeźbione w litej skale i nie służyły celom rolniczym. 2. Creative Commons Autor: Gato Azul   5. Lalibela, Etiopia. 2006. Być może dwa bloki (widoczne na zdjęciu) pozostawione na zniwelowanym terenie skalnym służyły jako narzędzia do szlifowania, niwelacji terenu skalnego. Creative Commons Autor: ctsnow   6. Ggantija, Gozo, Malta. 2006 r. Zniwelowany teren wapiennej skały. Prawdopodobnie dla zabawy. Creative Commons Autor: h-angele    

I Yosemite National Park. Góry Sierra Nevada, Kalifornia, USA. W granitowych górach w Yosemite znajduje się mnóstwo śladów obróbki tej twardej skały, przejawiającej się w rzeźbieniu, szlifowaniu, niwelowaniu i wszelkiego rodzaju skrobaniu granitu na wielkich często obszarach. 

1.      2.     3.

1. Rzymska forteca. Fragment tzw. Muru Hadriana, odzielającego rzekomo Anglię od Szkocji. Granit. Dwa duże naczynia kamienne są prawdopodobnie narzędziami do szorowania, niwelowania powierzchni skały, używane w okresie pierwotnym. Później, w okresie zniszczeń, przerzeźbiono struktury granitowe widoczne na zdjęciu mozaiką imitującą bloki, głazy i kamienie. Podobne narzędzia spotykamy niemal na całym świecie. Uważa się, że granitowe struktury, zwane Murem Hadriana, wykonali starożytni Rzymianie.  2. Vindolanda. Fragment tzw. Muru Hadriana, oddzielającego rzekomo Szkocję od Anglii. Narzędzia kamienne do niwelowania, szlifowania skały miały często takie właśnie kształty. Nie ma tu murów, lecz ściany wyrzeźbione i wymozaikowane w imitację bloków skalnych. Nie ma tu także osobnych kamieni, lub jest ich bardzo niewiele. Całość została wyrzeźbiona w litej, granitowej skale, w III tysiącl. p.n.e. Uważa się, że struktury te są fortyfikacją, którą „zbudowali” statożytni Rzymianie „wykuwając” bloki skalne. Jednak Rzymianie nie byli w stanie „kuć” granitu (na taką skalę), podobnie jak Inkowie nie mieli czym „kuć” granitu w Machu Picchu.  3. Sayacmarca, Inka Trail, droga prowadzącej do Machu Picchu w Peru. Granit. Kamienne narzędzie do obróbki granitu. Nie ma tu murów, lecz ściany wyrzeźbione i wymozaikowane w imitację kamieni. Nie ma tu także osobnych kamieni, lub jest ich bardzo niewiele. Całość została wyrzeźbiona w litej, granitowej skale, w III tysiącl. p.n.e. Sayacmarca, Inka Trail.

1.    2. 

1. 2. Narzędzia kamienne do obrabiania skał, znajdujące się na neolitycznym zamku Burg Eltz w Niemczech, i na neolitycznym zamku Carcassone we Francji. Podobne narzędzia znajdujemy niemal na całym świecie. Creative Commons  

I Asuan. Egipt. Dolerytowe kule–skrobaki ważące ok. 5 kg, znaleziono w głębokich (ok. 4 m), rowach okalających „Niedokończony Obelisk” w kamieniołomach granitu w Asuanie. Kule te pochodzą z neolitu, z III tysiącl. p.n.e.  I Muzeum Coricancha w Cuzco, Peru. Podobne kule–skrobaki znajdują się w Muzeum Coricancha. Także z III tysiącl. p.n.e.

Skala wzorcowa Mohs’a: 1 talk, 2 gips, 3 kalcyt, 4 fluoryt, 5 apatyt, 6 ortoklaz, 7 kwarc, 8 topaz, 9 korund, 10 diament