Home

Neolitycznych monumentów nie budowano z kamieni, lecz rzeźbiono bezpośrednio w litej skale. Rzeźbienie monumentów neolitycznych, odbywało się poprzez usuwanie, zeskrobywanie materiału kamiennego, aż do uzyskania pożądanego kształtu. Rzucające się w oczy podobieństwa wyrzeźbień wielu monumentów kamiennych, widoczne na całym świecie, jednoznacznie wskazują na podobny czas, w którym musiały zostać wykonane. Na podstawie licznych zdjęć, możemy w przybliżeniu ustalić, że jedna osoba mogła wyskrobać, usunąć, ok. 1 m³ urobku dowolnej skały w ciągu 15 min. Czyli średnio – prawie 3 tony. Wszystkie rzeźby skalne, wymienione na stronie, zostały wykonane ok. 2600–2200 p.n.e. 

Obróbka miękkich skał

Miękkie skały – świadectwa, dowody

Początek epoki miękkich skał – pierwsze naczynia z twardych kamieni

Przyjmijmy, że początek epoki miękkich skał wyznaczają pierwsze wyrzeźbienia naczyń w twardych kamieniach w Egipcie. Naczynia takie pojawiają się ok. 3200 lat p.n.e. Wykonane były z najtwardszych skał, takich jak bazalt, dioryt, granodioryt, granit, porfir i andezyt. Naczynia wyskrobywano z jednej bryły kamiennej, przypuszczalnie kawałkiem berylu lub dolerytu, które są twardsze od granitu. W twardych skałach można było efektywnie dłubać i rzeźbić dopiero od około 3200 lat p.n.e., kiedy – na skutek zbliżającego się przesilenia grawitacyjnego Ziemia–Księżyc – skały dostatecznie zmiękły i wyskrobanie naczynia z bryły twardej skały nie nastręczało wówczas żadnych trudności. Obecnie nie jesteśmy w stanie wyrzeźbić, wyskrobać czy wydrążyć podobnych naczyń (w twardej skale) żadnym minerałem, którego mogli używać wówczas Egipcjanie – nawet rylcem diamentowym. Naczynia rzeźbione, wyskrobywane w najtwardszych kamieniach są świadectwem tego, że od ok. 3200 lat p.n.e. kamienie były bardziej miękkie i podatniejsze na obróbkę. Na taki właśnie przebieg przesilenia grawitacyjnego wskazują wyniki badań naczyń kamiennych.

Otóż w Przeglądzie Geologicznym, vol. 53, nr 9, 2005, czytamy: Naczynia kamienne starożytnego Egiptu, Franc Zalewski*

„Prowadzone na terenie Egiptu, od czasów Napoleona, badania archeologiczne pozwoliły wielu muzeom świata uzbierać imponujące kolekcje eksponatów. Jedną z licznych grup zabytków stanowią naczynia kamienne wykonane ze skał krystalicznych. Ich liczba szacowana jest na około 30 000 egzemplarzy. (…) Surowce użyte do produkcji naczyń to takie skały magmowe i metamorficzne jak: bazalt, granit, porfir, dioryt oraz serpentynit i in. (…) Różnorodność form naczyń jest imponująca, zaczynając od płaskich tac, mis, dzbanów kończąc na skomplikowanych formach. Sposób ich obróbki i precyzja wykonania są godne podziwu. (…) Omawiane naczynia kamienne datowane są na lata 3200–2500 p.n.e.”  * Zakład Mineralogii, Petrografii i Geochemii, Akademia Górniczo–Hutnicza, al. Mickiewicza 30, 30-059 Kraków

Ani wcześniej ani później naczyń z twardych kamieni nigdzie już nie wytwarzano, co wskazuje na „księżycową hipotezę” – na księżycową przyczynę wytwórczości naczyń z twardych kamieni. Naczynia z twardych skał z okresu predynastycznego i wczesnodynastycznego znajdują się m.in.: – w University College London, Anglia; – w Luwrze w Paryżu, Francja; – w Petrie Muzeum w Londynie, Anglia; – w Ashmolean Muzeum w Oxfordzie, Anglia.

Póżniej, kiedy skały zmiękły jeszcze bardziej, ok. 2600–2500 lat p.n.e., bez problemów wyskrobywano w twardych skałach nie tylko naczynia, lecz wykonywano gigantyczne wyrzeźbienia w litej skale, gdzie usuwano setki tysięcy, a nawet miliony ton urobku skalnego. < W tym to właśnie okresie czasu powstawała monumentalna architektura kamienna na świecie, z wszystkimi piramidami włącznie. < Wtedy to właśnie powstało słynne miasto Machu Picchu w Peru, które zostało wyskrobane i wyrzeźbione w litej skale granitowej, bez znajomości żelaza. Usunięto tu setki tysięcy ton urobku granitowej skały. Miasto nie zostało „wykute”, jak się obecnie przyjmuje, ponieważ nie było czym kuć granitowej skały, zaś obróbka granitu nie jest możliwa nawet rylcem diamentowym. < W Salwadorze piramidy zostały wyskrobane i wyrzeźbione (nie zbudowane) w litej skale bazaltowej bez znajomości żelaza. < Słynna „Twierdza Inków” w Sacsahuaman, koło Cuzco w Peru została wyskrobana i wyrzeźbiona (a nie zbudowana), w litej skale wapiennej. < Coricancha – Świątynia Słońca w Cuzco. Monumentalny kompleks świątynny o wymiarach 140 na 135 metrów, także został wyskrobany i wyrzeźbiony (a nie zbudowany z ogromnych i doskonale dopasowanych bloków kamiennych), w litej skale bazaltowej. Bez znajomości żelaza. < Wszystkie piramidy i inne struktury kamienne w Meksyku i Ameryce Środkowej zostały wyskrobane i wyrzeźbione (a nie zbudowane), w litej skale. Bez znajomości żelaza.

Obróbka kamienia przez wypalanie

Obróbka kamienia wykonywana była celtami – narzędziami do obróbki miękkich (wówczas) skał

1. 2. 3. 4. 5. 6. 

1. 2. 3. Majorka, Hiszpania. Skała wapienna. Pierwotna, gładzona rzeźba monumentu – zostawała usuwana rzeźbą imitującą kamienie. Do gładkiej pierwotnie powierzchni ścian przykładano celt, który niejako „wypalał” kamień, uzyskując inną teksturę skały. W ten oto prosty sposób rzeźbiono mozaiki widoczne na całym niemal świecie. Creative Commons Autor: enbodenumer   4. Droga do Świątyni Hathor, Egipt. 2006 r. Creative Commons Autor: ecreyes   5. Zamek San Felipe del Morro. Portoryko. W miejscu pierwotnej, gładzonej rzeźby całego monumentu, rzeźbiono-wypalano, nową mozaikę imitującą bloki skalne i kamienie. Na zdjęciu: niedokończone wypalanie (celtem) mozaiki, imitującej bloki skalne, w pierwotnej, gładkiej powierzchni monumentu. Creative Commons Autor: Oquendo  6. Dragalevtzi Monastyr, Bułgaria. 2008 r. Rzeźba imitująca cegły i kamienie została niejako „wypalana” w pierwotnej, gładzonej rzeźbie ściany. Uważa się, że monastyr został „zbudowany” w XIV w. Creative Commons Autor: Klearchos Kapoutsis  

1.  2.   3.   4.  5.

1. Zamek Ogrodzieniec, Polska. Monument wyrzeźbiony w monolitycznej skale wapiennej. Na zdjęciu: ślady po usuwaniu skały dużymi celtami. Uważa się, że zamek został „zbudowany” w XII w. Creative Commons Autor: bazylek100   2. Sakkara, Egipt. 2006 r. Rejon Piramidy Dżesera. Okrągłe wydrążenia wykonane dużymi celtami, prawdopodobnie dla zabawy. Creative Commons Autor: kairoinfo4u   3. Orvieto, Włochy. Bazalt. Likwidacja materiału skalnego odbywała się przez wypalanie otworów dużym celtem kamiennym, w miękkiej wówczas skale bazaltowej. Drążenie skały odbywało się przez naciskanie dużym celtem kamiennym skały obrabianej. Creative Commons Autor: Gaspa   4. Zamek w Les Baux-de-Provence, Francja. 2006 r. Skała wapienna. Likwidacja materiału skalnego odbywała się przez wypalanie otworów dużym celtem kamiennym. Widoczne fragmenty „spieczonej” skały w okresie zniszczeń. Creative Commons Autor: Nelson Minar   5. Kanion rzeki Mokelumne, Kalifornia, USA. Dziury w granitowej skale wykonane stosunkowo dużymi celtami granitowymi, leżącymi obok. Dziury zostały wykonane wyraźnie „bez sensu” i „byle jak”, co może wskazywać na to, że wykonano je z dziecinną łatwością i prawdopodobnie dla zabawy.

1.      2.      3.     4.

1. 2. Niedokończony Obelisk, Asuan. Niesamowite ślady „piłowania-wypalania” granitu „metodą z góry” ujawniają, że obelisk nie był cięty miedzianą piłą, tylko kamiennym lub metalowym (kuta miedź, brąz) celtem. Cięcie-wypalanie celtem umożliwiało ciąć powierzchnię granitowego obelisku także „z góry”, czego tradycyjną piłą wykonać nie można. Wielu badaczy przyjmuje, że w starożytnym Egipcie granit cięto miedzianymi piłami, co wydaje się mitem. W epoce miękkich skał, prawdopodobnie samo dotykanie celtem skały obrabianej, powodowało obróbkę tej drugiej. Obelisk nie został w żadnym miejscu pęknięty, jak utrzymują niektórzy badacze, lecz ponacinany celtami.  3. Granit w Asuanie, Egipt. 1988 r. Niesamowite ślady „piłowania-wypalania” granitu „metodą z góry”. Creative Commons Autor: Rita Willaert   4. Sakkara, Egipt. Wapienna rzeźba częściowo przepiłowana (metodą wypalania celtem) w okresie zniszczeń, ok. 2500–2400 lat p.n.e. Po potopie, ok. 2400–2200 lat p.n.e., została pomalowana granitowo–podobnym stiukiem. Zdjęcie ujawnia, że skały nie piłowano długimi miedzianymi  piłami, jak utrzymuje wielu badaczy. Ślady po miedzianych piłach byłyby zupełnie inne – proste i równe. Rzeźby, widocznej na zdjęciu, nie piłowano także przez skrobanie, ponieważ ślady po skrobaniu także byłyby bardziej równe.

Obecnie skały granitowej i bazaltowej nie można efektywnie obrabiać nawet rylcem diamentowym. 

1.

1. Wiercenie wnętrza naczynia kamiennego za pomocą świdra z korbą obciążonego kamieniami. Relief w grobowcu w Abusir. V dynastia.

Na temat metody usuwania masy kamienia z wnętrza naczyń uczeni wciąż nie wypowiedzieli się jednoznacznie. (…) Dwie sprawy pozostają dla nas niejasne. Jedna – to sposób usuwania rdzenia kamiennego z wewnętrznych części ramion naczyń, czego nie można było dokonać świdrami. Druga – to idealnie ukształtowane brzuśce, na których brak jednak koncentrycznych śladów, jakie pozostawiłoby polerowanie przez mechaniczne obracanie naczyń. Prof. dr hab. Jadwiga Lipińska, Wiesław Koziński, Cywilizacja miedzi i kamienia, PWN, Warszawa 1977, s. 19

W.M. Flinders Petrie w swoich notatkach i pracach naukowych zawarł wiele informacji i kolejnych pytań dotyczących technologii obróbki kamienia. Kilka najbardziej interesujących pozwolę sobie przytoczyć. Kamienne, smukłe naczynia cienkościenne „W Sakkarze, w komorach piramidy schodkowej Dżosera z III dynastii znaleziono 30 tysięcy naczyń z diorytu, bazaltu i kwarcu. Głównie są to wazony o długich, eleganckich szyjkach i szerokich korpusach, nierzadko z wydrążonymi uszami”. Być może współczesne centra obróbcze wyposażone w przystawki tokarskie byłyby zdolne do wykonania cienkościennych naczyń w twardym diorycie lub bazalcie. Natomiast trudno sobie wyobrazić przejście długiej końcówki narzędziowej przez wąską szyjkę wazonu, nie mówiąc już o drążeniu jego uszek. Cytat z artykułu Wacława Chrząszczewskiego i inż. Franca Zalewskiego pt. Jak to robili nasi poprzednicy

Wydrążenie wnętrza naczynia z twardego, powiedzmy granitowego, kamienia mogło być wykonane następująco: najpierw usuwano masę rdzenia kamiennego za pomocą świdra, a następnie umieszczano wewnątrz naczynia kulkę kamienną, miedzianą, złotą lub srebrną. Taka kulka była swego rodzaju celtem, czyli narzędziem do obróbki miękkich skał. Wiele wskazuje na to, że samo dotykanie celtem obrabianego kamienia, powodowało jego obróbkę. Naczynie wprowadzano ręcznie w ruch wirowy. Kulka, wirując wewnątrz naczynia powodowała jego obróbkę.

Prawdopodobnie podczas kontaktu celta z obrabianym kamieniem następowało duże iskrzenie. Tarcie dużym kamieniem, kamiennej podłogi komory w piramidzie, mogło powodować wystarczające oświetlenie aby rzeźbić i malować hieroglify na ścianach komory.

Otóż wirująca wewnątrz naczynia kulka powodowała iskrzenie, które było związane z obróbką naczynia. Cienkie ścianki naczynia, o grubości 1 mm uzyskiwano prawdopodobnie w ten sposób, że im bliżej zewnętrznej ścianki naczynia była kulka, tym bardziej światło jej iskrzenia było widoczne z zewnątrz przez cienką ściankę naczynia. Większe światło iskrzenia kulki oznaczało, że ścianka w tym miejscu była cieńsza, podczas gdy słabe światło iskrzenia oznaczało, że ścianka w tym miejscu była grubsza. Cienkie ścianki naczyń kamiennych wykonywano prawdopodobnie dlatego, ponieważ dopiero kiedy kulka była odpowiednio blisko zewnętrznej powierzchni naczynia, światło jej iskrzenia mogło być widoczne z zewnątrz, co pozwalało określić grubość ścianki w tym miejscu i obrabiać wnętrze naczynia w miejscach, gdzie kulka jeszcze nie świeciła.

Natomiast usuwanie rdzenia kamiennego z wewnętrznych części ramion naczyń (uszów), mogło odbywać się za pomocą drucika miedzianego, złotego lub srebrnego, którego samo dotykanie powodowało wypalanie, ubytki kamienia.

Obróbka kamienia przez skrobanie

1.     2.

1. Miękki granit w Asuanie, Egipt. Największy obelisk na świecie (tzw. niedokończony). Około 42 m długości. Bok kwadratu podstawy kolosalnej rzeźby, wynosi ok. 4,2 m. Wyraźne ślady wybierania materiału skalnego wokół obelisku ujawniają, że granit obrabiano z dziecinną łatwością. Obecnie w ogóle nie jest możliwe tak efektywne skrobanie granitowej skały żadnym rylcem – ani stalowym, ani diamentowym. Ślady w obrębie obelisku uważa się, prawdopodobnie niesłusznie, za ślady kucia dolerytową kulą. Otóż nie są to ślady „kucia”, lecz ślady skrobania dolerytowym rylcem. Według przedstawionej tu hipotezy, Niedokończony Obelisk został wyrzeźbiony ok. 2500 lat p.n.e., a nie jak się obecnie uważa, ok. 1500 lat p.n.e. Creative Commons Autor: upyernoz   < Turyści na dnie głębokiego rowu okalającego Niedokończony Obelisk w Asuanie. Egipt. Granit wybierano z dziecinną łatwością. Charakter wyskrobań i wyrzeźbień fragmentów „niedokończonego obelisku” wskazuje, że prace wykonywano dla zabawy. Niedokończony Obelisk. Wybieranie granitowego urobku skalnego było dziecinnie łatwe i niezwykle efektywne.  2. Lisht, Egipt. Stosunkowo duży, dolerytowy celt znaleziony został w komorze grobowej Metuhotepa w Lisht. XI dynastia (2074–1937). Doleryt jest twardszy od granitu.

W artykule zamieszczonym w Internecie, Denys Stock, ekspert od narzędzi stosowanych w starożytnym Egipcie, opisuje własne doświadczenie demonstrując pracę starożytnych Egipcjan usuwających granit z pionowej ściany „niedokończonego obelisku”. Otóż przykucnięty w głębokim, ok. 4 m rowie, ciągnącym się dookoła „niedokończonego obelisku”, Denys Stock po 10 minutach uderzania 6-cio kilogramową bryłą dolerytu w to samo miejsce granitowej ściany odczuł ból w nadgarstkach i ramionach. Uderzał tak w sumie 20 minut i wszystko, co z tej pracy wynikło, to tyle granitowego kurzu ile by zmieściło się na dziecięcej dłoni. Natomiast powierzchnia granitu pozostała taka sama, jak na początku jego pracy.

Z książki egiptologa Andrzeja Niwińskiego „Zagadki kraju faraonów”, dowiadujemy się, że w kamieniołomie asuańskim przeprowadzone było doświadczenie, które wykazało, że kamieniarz (za pomocą bryły dolerytowej i piasku), w ciągu jednej godziny może usunąć pięciomilimetrową (5 mm) warstwę granitu z powierzchni ok. 10 cm². Czyli kostkę o boku 10 cm kamieniarz zeszlifowałby przez 200 godz. A jeden metr sześcienny przez 200,000 roboczogodzin. Wokół Niedokończonego Obelisku w Asuanie usunięto gigantyczną masę urobku skalnego – ok. 1500 ton.

Obecnie efektywne skrobanie granitowej skały, nie jest możliwe nawet przy pomocy narzędzi z utwardzanej stali, ponieważ stal utwardzana (narzędziowa) ma 6,5 stopnia w skali twardości Mohsa, zaś granit – 7 stopni. Efektywne skrobanie granitu nie jest możliwe nawet rylcem diamentowym. Kiedyś usiłowałem skrobać granitową skałę diamentem przemysłowym, który jest prawdziwym diamentem, lecz nie oszlifowanym. Okazało się, że efektywne zeskrobywanie materiału skalnego z granitowej bryły jest niemożliwe. Diamentem możemy wyskrobać w granicie jedynie cieniutkie kreseczki. Jeśli uświadomimy sobie, że rzeczywiście nie jest możliwe ręczne obrabianie twardych skał żadnym minerałem, to nic nie stanie na przeszkodzie, aby przyjąć, że tysiące kolosalnych rzeźb architektonicznych z twardych skał, rozsianych po całym świecie, są dowodem i świadectwem tego, że w neolicie skały były na tyle miękkie, że można je było obrabiać jakimś minerałem, który także zmiękł, lecz pozostał twardszy w stosunku do innych skał.

1.  2. 3. 4.  5.  6.

1. Coricancha – Świątynia Słońca w Cuzco, Peru. Obróbka bazaltowej skały, bez znajomości żelaza, była dziecinnie łatwa. 2600–2500 lat p.n.e. Creative Commons Autor: Veronique Debord   2. Machu Picchu, Peru. Granit. W epoce miękkich skał, oszczędność pracy nie liczyła się zupełnie. Tych pięć, pojedynczych zadrapań dużym celtem kamiennym, miedzianym lub brązowym, wykonano prawdopodobnie w kilka sekund. Creative Commons Autor: robennals   3. Czarne Jezioro, blisko Hampi, Indie. 2006 r. Wybieranie urobku granitowej (miękkiej wówczas) skały, wykonywano tu przypuszczalnie dla zabawy. Creative Commons Autor: premasagar   4. Miękki bazalt w Grotach Elury, Indie. Ręczne zadrapania bazaltowej skały. Obecnie bazalt ma podobną twardość do hartowanej stali – kiedyś był miękki i plastyczny.  5. Miękka skała w okolicach Cuzco, Peru. Odłożone na pewien czas narzędzia do obróbki kamienia, duże celty, wgniotły miękką wówczas skałę, niemal jak ciasto.  6. Niedokończony Obelisk w Asuanie, Egipt. 2009 r. Granit. Ślady te nie pochodzą od skrobania kamienia, lecz od systematycznego naciskania–wgniatania kamienia dużym celtem stawianym w pionie. Duże celty były zazwyczaj w kształcie słupa dochodzącago do 2 m długości; przekrój kwardatu lub owalu: ok. 20 x 20 cm.  < Wgniatany granit w Asuanie, Egipt. Miękki granit zostawał wgniatany dużymi, przypuszczalnie dolerytowymi celtami, stawianymi w pionie.

Tego rodzaju ręczne zadrapania skały, były niemożliwe do wykonania w żadnym czasie, oprócz epoki miękkich skał. Dzisiaj w ogóle nie jest możliwe wykonanie (na twardych skałach) tak głębokich pojedynczych zadrapań nawet rylcem diamentowym, ponieważ skały są obecnie tak twarde, że jakikolwiek rylec ślizga się tylko po powierzchni skały tępiąc ostrze. Skrobanie diamentem powierzchni granitowych, piaskowych i bazaltowych skał, pozostawia obecnie jedynie cieniutkie kreseczki. Zdjęcia na niniejszej stronie ukazują, że obróbka skały była dziecinnie łatwa.

< Aby wydrążyć tzw. „Baseny królowej Saby” w Aksum, w Etiopii, musiano usunąć prawdopodobnie sto razy więcej urobku skalnego (także granit), niż usunięto podczas rzeźbienia „Niedokończonego Obelisku” w Asuanie.

< Zamek Regenstein, Niemcy. W epoce miękkich skał, można było wybrać, wyskrobać prawdopodobnie ok. 1 m3 (prawie 3 tony) dowolnej skały w ciągu 15 min.

< Miękka skała (andezyt) w Ollantaytambo, Peru. Charakterystyczne, ręczne zadrapania skały, niemożliwe do wykonania w żadnym czasie, oprócz epoki miękkich skał. Na drodze z „kamieniołomów” Kachiqhata do Świątyni Słońca w Ollantaytambo znajduje się blok skalny o długości 6 m i boku ok. 1,60 m. Jest to andezyt (7 Mohsa) – jedna z najtwardszych skał. Zdjęcia ujawniają charakterystyczne ślady pojedynczych skrobnięć ryolitowym, kwarcytowym lub hematytowym rylcem. Jedno zadrapanie takim rylcem pozwalało kiedyś na usunięcie stosunkowo dużej porcji materiału skalnego: ze zdjęć wynika, że ok. 3–5 kg. Tego rodzaju pojedyncze zadrapania są dzisiaj absolutnie niemożliwe do wykonania.

< Miękkie skały piaskowe w kamieniołomach w Gebel Silsilah West, Egipt. Charakterystyczne, pojedyncze zadrapania skały, niemożliwe do wykonania w żadnym czasie, oprócz epoki miękkich skał. 4500 lat temu skałę można było skrobać niezwykle efektywnie, ponieważ kamienie były miękkie niemal jak glina.

< Miękka skała granitowa w Machu Picchu, Peru. Neolityczne, kolosalne  rzeźby w Machu Picchu nie powstawały przez „budowanie”. Skałę skrobano tu, zdrapywano, dłubano, szlifowano lub ścierano. Na pierwszym planie charakterystyczne zadrapania granitowej skały, niemożliwe do wykonania w żadnym czasie, oprócz epoki miękkich skał.

Jeśli kiedyś usuwano ręcznie setki tysięcy ton granitowego, andezytowego lub bazaltowego urobku, świadczy to, że w epoce miękkich skał

była możliwość łatwego obrabiania twardych skał i rzeźbienia kolosalnych monumentów skalnych – możliwość, jakiej już dzisiaj nie ma.

1.   2.   3.   4.   5.  6.

1. Karnak, Egipt. 2006 r. Aleja Sfinksów, niedaleko Świątyni Mut. Około 2500 p.n.e., skała wapienna stała się miękka i niejako plastyczna. Obróbka skały była dziecinnie łatwa.  2. 3. Pierwszy Pylon, Karnak, Egipt. 2006 r. Około 2500 p.n.e., skała wapienna stała się miękka i niejako plastyczna. Obróbka skały była dziecinnie łatwa. Creative Commons Autor: kairoinfo4u   4. Pierwszy Pylon, Karnak, Egipt. 2006 r. Skała wapienna. Obróbka skały była dziecinnie łatwa. Creative Commons Autor: kairoinfo4u   5. Sigirija, Sri Lanka. Granitowe schody wykonane w okresie gładzonym ok. 2600–2500 r. p.n.e. Pojedyncze wyżłobienia, widoczne na zdjęciu, wykonywano jednym ruchem, jednym zadrapaniem dużym kamiennym celtem. Podobnych schodów jest bardzo dużo na tej granitowej górze. Schody granitowe drążono często bezładnie – „byle jak i byle gdzie”, ponieważ oszczędność pracy nie liczyła się zupełnie. Obok, metalowe schody dla turystów.  6. Czeski Raj. Czechy. 2009 r. Skała piaskowa. Creative Commons Autor: airportugalphoto

< Dendera, Egipt. Skała wapienna. Pojedyncze, głębokie zadrapania kamiennym, miedzianym lub brązowym celtem, niemożliwe do wykonania w żadnym czasie oprócz epoki miękkich skał. Obecnie absolutnie niemożliwe do wykonania nawet rylcem diamentowym. Wybieranie stosunkowo dużych porcji urobku skalnego było (w okresie gładzonym) dziecinnie łatwe. Być może jedna osoba w ciągu kilku minut wykonała tych kilkanaście pojedynczych, potężnych, głębokich zadrapań.

1.    2.    3.

1. Sacsahuaman, Cuzco, Peru. Tych kilkanaście pojedynczych zadrapań dużym celtem kamiennym, miedzianym lub brązowym, wykonano prawdopodobnie w kilkanaście sekund.  2. Sovana blisko Pitigliano, Włochy. 2007 r. Droga wydrążona i wyrzeźbiona w litej skale, w czasie kiedy było to możliwe, a więc ok. 2600–2500 p.n.e., w neolicie. Droga została wyrzeźbiona w pierwotny sposób gładzony, tzn. bez żadnych wzorów imitujących głazy lub kamienie. Potężne wyskrobania w litej skale wykonywano „byle jak”, co wskazuje na to, że oszczędność pracy nie liczyła się zupełnie. Uważa się, że drogę wydrążyli Etruskowie. Creative Commons Autor: SusanneK   3. Zamek w Baux-de-Provence, Francja. 2008 r. Niwelacja skały wapiennej odbywała się z dziecinną łatwością. Creative Commons Autor: cercamon    

1.      2.      3.

1. Pigeon Cove, Massachusetts, USA. 2007. Obecnie, aby odłupać kawałek granitowego bloku, niezbędne są przecinaki, ze specjalnie utwardzanej stali. Creative Commons Autor: adam.backstrom   2. 3. Hinduska świątynia na wyspie Kauai, Hawaje, USA. 2007 r. Bloki białego granitu dostarczonego z Indii są tu rzeźbione ręcznie. Używane są wyłącznie młotki i dłuta. Do kucia granitu, dłuta muszą być wykonane ze specjalnie utwardzanej stali, ponieważ zwykła stal utwardzana (narzędziowa) ma twardość 6,5 w skali Mohsa, zaś np. granit asuański ma (wg NOVA), 7. Mohsa. A więc kucie granitu w starożytnym Egipcie i Machu Picchu w Peru było absolutnie niemożliwe.

1.      2.      3.       4.