Home

Neolitycznych monumentów nie budowano z kamieni, lecz rzeźbiono bezpośrednio w litej skale. Rzeźbienie monumentów neolitycznych, odbywało się poprzez usuwanie, zeskrobywanie materiału kamiennego, aż do uzyskania pożądanego kształtu. Rzucające się w oczy podobieństwa wyrzeźbień wielu monumentów kamiennych, widoczne na całym świecie, jednoznacznie wskazują na podobny czas, w którym musiały zostać wykonane. Wszystkie rzeźby skalne, wymienione na stronie, zostały wykonane ok. 2600–2400 p.n.e. Na podstawie licznych zdjęć, możemy w przybliżeniu ustalić, że jedna osoba mogła wyskrobać, usunąć, ok. 1 m³ urobku dowolnej skały w ciągu 15 min. Czyli średnio – prawie 3 tony.

Menhiry, dolmeny, kromlechy, tumulusy (ok. 2600–2400 lat p.n.e.)

Menhiry nie istnieją

Menhir (archeol.) – jednolity blok kamienny, ustawiony pionowo w ziemi; niektóre gigantycznych rozmiarów (dł. do 20 m, waga ok. 800 t); menhiry pochodzą gł. z neolitu i początków epoki brązu – najliczniejsze w Europie. Przeciętna wysokość od 4 do 6 m. Menhiry występują na terenie Francji, Anglii, Irlandii, Skandynawii, Azji, północnej i wschodniej Afryki. Największe skupisko w Carnac w Bretanii. Tyle podają encyklopedie.

Według naszej, neolitycznej koncepcji, rzecz wygląda zupełnie inaczej: menhiry nie są, na ogół, „jednolitymi blokami kamiennymi” i nie były „ustawiane pionowo w ziemi”. Pojedyncze „menhiry” zostały wyrzeźbione przeważnie w naturalnych wzniesieniach skalnych, zaś skupiska, lub rzędy „menhirów” powstały w trakcie niwelacji terenu skalnego. W przypadku pojedynczego menhira, najpierw niwelowano teren wokół najwyższego wzniesienia, które następnie rzeźbiono i szlifowano na kształt „menhira”. W ten sposób powstawały „menhiry”, jako naturalne pozostałości po niewielkich, na ogół, wzniesieniach skalnych.

Jeśli uważnie przypatrzymy się menhirom, dolmenom i kromlechom rozsianym szczególnie gęsto we Francji, Anglii i Irlandii, wyłonią nam się pewne prawidłowości:  I Teren, na którym znajdują się menhiry, dolmeny i kromlechy (często na wzniesieniu, na którym łatwiej dostać się do skalnego podłoża) jest porośnięty tylko trawą. Dopiero poza obrębem, w którym znajdują się „megality”, jest las lub rosną drzewa. I Wokół pojedynczych, kilkumetrowych menhirów również jest tylko trawa, zaś dopiero kilkanaście, kilkadziesiąt metrów dalej rosną drzewa. Może to wskazywać, że powierzchnia, wokół której znajdują się menhiry, dolmeny i kromlechy, została zniwelowana do litej skały ok. 2600–2500 lat p.n.e., i tym samym pozbawiona gleby. I Menhiry, dolmeny i kromlechy znajdują się często w bezpośrednim sąsiedztwie struktur wyrzeźbionych mozaiką imitującą kamienie, z okresu zniszczeń, np. Grand Menhir Brisé w Locmariaquer w Bretanii, we Francji. Na uwagę zasługuje fakt, że w Bretanii, gdzie znajduje się bodajże największe skupisko „menhirów”, nie znaleziono ani jednego kamieniołomu, z którego „menhiry” mogłyby być pozyskiwane. Brak owych „menhirowych kamieniołomów” (nie tylko w Bretanii) umacnia przedstawioną tu hipotezę, utrzymującą, że menhiry zostały wyrzeźbione w naturalnych formacjach skalnych.

Wszystkie menhiry na świecie są najprawdopodobniej integralną częścią podłoża skalnego.

1.     2.    3.

1. Stonehenge, Anglia. Zdjęcie z 1877 r. public domain Wewnątrz struktury kamiennej znajduje się najwyższy, ok. 9 m blok kamienny. Pierwotnie, ów najwyższy „blok” wyrzeźbiony był pochyło, ponieważ taki był kształt pierwotnej, naturalnej skały. „Krzywy blok” w Stonehenge wzmacnia przypuszczenie, że cały monument jest rzeźbą, a nie „budowlą”, ponieważ ok. 9-metrowy „blok” nie mógłby utrzymać się pod takim kątem. W XX w. „blok” odspojono od naturalnego podłoża skalnego i ustawiono „prawidłowo w pionie”. Być może dlatego, ponieważ uważano, że pierwotnie „blok” był ustawiony prosto, lecz z czasem przechylił się. „Krzywy blok” w Stonehenge wzmacnia także hipotezę, że wszystkie menhiry, kromlechy i dolmeny, rozsiane po całym świecie, zostały wyrzeźbione w monolitycznych skałach, ok. 2600–2400 p.n.e. Podobne „naprawiania” starożytnych „budowli” opisane są w rozdziałach o Starożytnym Egipcie i Starożytnym Rzymie.  2. Stonehenge. Zdjęcie współczesne: „krzywy blok” stoi już prosto. public domain Autor: Mavratti   3. Niedaleko Mamallapuram, Indie. 2009 r. Obrobione ludzką ręką skały granitowe, w naturalnych formacjach skalnych. Creative Commons Autor: ranavikas    

Kromlechy (kręgi kamienne), Stonehenge, Anglia

Stonehenge, niedaleko Londynu, prawdopodobnie zostało wyrzeźbione w naturalnym wzniesieniu skalnym, które mogło znajdować się w tym miejscu jeszcze 5 tys. lat temu. Kiedy ówcześni ludzie (ok. 2600 lat p.n.e.) zlokalizowali wzniesienie skalne, nadające się do rzeźbiarskiej obróbki, zaczynały się prace rzeźbiarskie. We wzgórku skalnym w Stonehenge, które pierwotnie mogło mieć ok. 15 m wys., rzeźbiono skałę na podobieństwi „menhirów”, przy czym niwelowano teren skalny wokół głównego wzniesienia. Praktyka ta, czyli niwelacja terenu skalnego wokół rzeźbionych monumentów, była charakterystyczna nie tylko w odniesieniu do menhirów, dolmenów i kromlechów, lecz do znakomitej większości monumentów neolitycznych całego ówczesnego świata. Rzeźbienie menhirów, dolmenów i kromlechów bywało niezmiernie twórcze, ale zarazem destruktywne, ponieważ pasja rzeźbienia i skrobania materiału skalnego pochłaniała często dzieło, które zostało stworzone w kulminacyjnym punkcie pracy twórczej. Stonehenge miało to szczęście, że prace rzeźbiarskie przerwano w dobrym momencie. Można odnieść wrażenie, że gdyby prace rzeźbiarskie odbywały się dłużej, to z całego obecnego kromlechu Stonehenge pozostałby jedynie najwyższy, ok. 9–metrowy menhir, stojący pośrodku całej struktury i dopiero na tym zakończono by prace rzeźbiarskie w tym miejscu. Wydaje się, że tak właśnie postąpiono w wielu innych miejscach Europy, gdzie obecnie znajdują się imponujące menhiry. Być może duże menhiry są to jedynie marne szczątki struktur, które w pewnym, kulminacyjnym momencie rzeźbienia skalnych wzniesień były nawet bardziej imponujące od Stonehenge.

Nie tylko w Bretanii, lecz w wielu innych miejscach Europy, Afryki (Aksum w Etiopii), w Argentynie, znajdujemy duże stosunkowo place zniwelowanego, w litej skale terenu, z którego wystają większe lub mniejsze menhiry – takie właśnie miejsca wydają się być już tylko końcowym etapem twórczej pracy, gdzie pozostawiono szczątki menhirów i kromlechów, ponieważ zabrakło materiału skalnego do rzeźbienia i skrobania. W obrębie menhirów, dolmenów i kromlechów bardzo często znajdujemy większe lub mniejsze kamienie. Takie „leżące” na podłożu skalnym głazy i kamienie znajdują się także w Stonehenge. W rzeczywistości owe kamienie nie są osobnymi kamieniami, lecz bryłami skalnymi, stanowiącymi integralną część skalnego podłoża. Struktury te najczęściej są nieusuniętymi pozostałościami skalnymi przeznaczonymi do likwidacji, do wyskrobania, najczęściej w celu uzyskania płaszczyzny lub placu zniwelowanego terenu.

  W Stonehenge jeden z owych „leżących” głazów nosi wyjątkowo wyraźne ślady skrobania, zdrapywania materiału skalnego, co może świadczyć, że ów głaz zamierzano w ten sposób zlikwidować, zeskrobać do ogólnego poziomu terenu. Wydaje się, że zarówno wszystkie kamienie i bryły skalne „leżące” na terenie Stonehenge, jak i wielkie bloki skalne, stanowią integralną część podłoża skalnego. A więc Stonehenge najprawdopodobniej jest rzeźbą wykonaną w pierwotnym skalnym wzgórku.

1.    2.   3.

1. Dolmen de Verdier, Lot, Francja. Rzeźba wykonana w monolitycznej skale, ok. 2600–2400 p.n.e. Monument reprezentuje dwa okresy epoki miękkich skał: Okres gładzony, ok. 2600–2500 p.n.e., i okres zniszczeń, ok. 2500–2400 p.n.e. Górny fragment monumentu, wyrzeźbiony pierwotnie na gładko, został przerzeźbiony późniejszą rzeźbą imitującą kamienie. Na licencji GFDL. Autor: Hugo Soria   2. Locmariaquer, Bretania, Francja. Granit. Ostatnim akcentem okresu zniszczeń, było często przerzeźbianie powierzchni dróg i placów mozaiką imitującą drobne kamyki podobne do żwiru. Creative Commons Autor: jez.atkinson   3. Granitowe menhiry w Almendres, Antelejo, Portugalia. Menhiry, znajdujące się na wzgórzu, mają odsłoniętą, od gleby, podstawę która ujawnia, że są one integralną częścią podłoża skalnego, w którym zostały wyrzeźbione, ok. 2600–2500 lat p.n.e.

I Almendres, Portugalia. Granit. I Carnac, Bretania, Francja. Menhiry powstały na skutek niwelacji terenu skalnego, która ok. 2600–2500 p.n.e., była niezwykle łatwa i efektywna. Niwelację terenu skalnego wykonywano często dla zabawy, szorując z dziecinną łatwością, teren skalny kilkutonowym głazem. Kamieniołomów, w których pozyskiwanoby wielkie głazy do ustawiania w skupisku – nie ma. Wzmacnia to przypuszczenie, że głazy zostały wyrzeźbione na miejscu, głównie poprzez niwelację terenu. A więc głazy te najprawdopodobniej są integralną częścią skalnego podłoża.

1.  2.   3.

1. Carnac, Bretania, Francja. Fragment większego skupiska menhirów. Głazy zostały wyrzeźbione na miejscu, metodą określonej niwelacji terenu skalnego. A więc głazy te są najprawdopodobniej integralną częścią skalnego podłoża.  2. Vindolanda. Fragment tzw. Muru Hadriana, oddzielającego rzekomo Szkocję od Anglii. Wewnątrz granitowej struktury neolitycznej, ok. 2600–2400 p.n.e., znajdują się „menhiry”, będące pozostałością po niedokończonym niwelowaniu skalnego gruntu. Nie ma tu murów, lecz ściany wyrzeźbione i wymozaikowane w imitację bloków skalnych. Nie ma tu osobnych kamieni, lub jest ich niewiele. Całość została wyrzeźbiona w litej granitowej skale prawdopodobnie dla zabawy. Uważa się, że te granitowe struktury „zbudowali” statożytni Rzymianie „wykuwając” bloki skalne. Jednak Rzymianie nie byli w stanie „kuć” granitu, podobnie jak Inkowie nie mieli czym „kuć” granitu w Machu Picchu.  3. Tipaza, Cherchell, Algeria. „Menhiry” powstały w wyniku niwelacji terenu skalnego i stanowią integralną część macierzystej skały. Creative Commons Autor: dalbera    

Granitowe stele w Aksum, Etiopia

Stela w Aksum. Stela (tzw. stela króla Ezany), mierzy ok. 24 m wys. i waży ok. 200 ton. Zdjęcie ukazuje krzywą podstawę, na której wznosi się prosta stela. Krzywa podstawa została wyrzeźbiona w ten własnie sposób, ponieważ naturalna skała (z której wyrzeźbiono całą stelę wraz z podstawą) mogła być w tym miejscu przekrzywiona. Nikt przy zdrowych zmysłach nie budowałby krzywych fundamentów pod wysoką stelę. Jednakże w neolicie, struktur architektonicznych nie budowano, lecz wyskrobywano i rzeźbiono w litej skale. Jeśli wysoka, wysmukła skała była krzywa – rzeźbiono monument krzywy, jeśli płaszczyzna podstawy była krzywa, wyszlifowano ją na krzywo. Wiele wskazuje na to, że stele w Aksum są rzeźbami wykonanymi w macierzystej skale (sjenit nefelinowy), podobnej do granitu. Wszystkie stele w Aksum najprawdopodobniej pozostają złączone z naturalnym podłożem skalnym (ang.: bedrock), co oznacza, że żadna stela nie jest osobnym monolitem i nigdy nie była stawiana. Prawdopodobnie na miejscu obecnego, niewielkiego pagórka, na którym stoją stele, ok. 5 tys. lat temu wznosił się większy, ok. 30-metrowy, granitowy pagórek, który swym niepospolitym kształtem kusił do aktywności rzeźbiarskiej. I Aksum. Początkowo stele były rzeźbione jako „zwykłe” menhiry.

1.    2.    3.

1. 2. Granitowe stele w Aksum, Etiopia. Creative Commons Autor: gordontour   3. Aksum. 2008 r. Photo by Galen R Frysinger.

I Egipski obelisk w Villa Medici, Rzym. Cztery żółwie, na których stoi obelisk, zostały wyrzeźbione (i zabarwione), wraz z piedestałem i obeliskiem w tej samej, monolitycznej skale. I Amman, Jordania. Kolumny, tak jak wszystkie inne monumenty neolityczne, były rzeźbione wprost w litej, naturalnej skale.

Dolmeny nie istnieją

Dolmeny (archeol.) – grobowce z okresu neolitu, budowane z głazów przykrytych wielkim płaskim blokiem kamiennym; spotykane głównie w północno – zachodniej Europie (Bretania, Irlandia), północnej Afryce i zachodniej Azji. Tak podają encyklopedie.

Wydaje się, że dolmeny nie były „budowane”. Powstawały w ten sposób, że skalny wzgórek dosłownie „ćwiartowano na części”, które rzeźbiono w rodzaj mozaiki cyklopowej. Dopiero później w cyklopowych bryłach dolmenów rzeźbiona jest często mozaika imitująca głazy i kamienie. Na ogół niewielkie wzniesienie skalne (ok. 2-3 m wysokości) „ćwiartowano” i rzeźbiono w mozaikę cyklopową, przypominającą wielkie osobne głazy. Tego rodzaju mozaika cyklopowa zawierała często największe cyklopowe „głazy” na szczycie monolitycznej struktury. Kiedy pasji do skrobania i rzeźbienia litej skały jeszcze starczało – drążono w skale jamy pod centralną strukturą, których ściany i sklepienia rzeźbiono także w mozaikę cyklopową lub późniejszą mozaikę imitującą kamienie. Tak właśnie powstawały „dolmeny”, które rzadko były konstrukcjami wzniesionymi z osobnych głazów i, podobnie jak „menhiry”, są na ogół monolitami skalnymi.

1.  2.  3.   4.

1. Dolmens El Pozuelo in Zalamea la Real. Hiszpania. Być może najbardziej spektakularnym dowodem na to, że dolmeny były rzeźbione w litej, macierzystej skale, są „dolmeny” w El Pozuelo, blisko Zalamea, w prowincji Huelva w Hiszpanii. „Dolmeny” te bowiem zostały wyrzeźbione dokładnie do połowy wzgórka skalnego, który został wyrzeźbiony we wzór mozaiki imitującej głazy i kamienie. Jedną połowę wzgórka stanowią wyrzeźbione w macierzystej skale „dolmeny”, natomiast druga połowa pozostała „nieobrobiona”.  2. Carrowmore, Irlandia. 2010 r. Ćwiartowane Skały Początki rzeźbienia „dolmenu” w monolitycznej skale. Creative Commons Autor: Nogwater   3. Dolmen Proleek, Irlandia. Granitowa rzeźba sprzed 4500 lat, wykonana w monolitycznej skale. Na zdjęciu, zamiast „dolmenu”, znajduje się rzeźba gładzona, wykonana w naturalnym wzniesieniu skalnym. Na szczycie i u spodu neolitycznej rzeźby znajdują się późniejsze wyrzeźbienia mozaiki imitującej kamienie. Prawie każday monument neolityczny na świecie, zawiera wyrzeźbienia zarówno gładzone, jak przerzeźbienia z okresu zniszczeń. Wszystkie struktury neolityczne zostały wyrzeźbione w litej, macierzystej skale. Najpierw była niwelacja terenu skalnego, następnie rzeźbienie normalne, gładzone, a później wykonywano wyrzeźbienia imitujące głazy, kamienie i cegły. Creative Commons Autor: Sophs74   4. Drenthe, Niemcy. 2007. W „dwóch głazach” po lewej stronie, można dopatrzyć się, że stanowią one w istocie jeden głaz. Creative Commons Autor: Max G R   

Dolmen, Irlandia. Rzeźba skalna sprzed 4500 lat. Często spotykane, we wszystkich częściach świata, ok. 20-30 cm szerokości, pojedyncze, potężne zadrapania kamiennym, miedzianym lub brązowym celtem, świadczą o pradawnej miękkości skał. Wybieranie urobku skalnego podczas rzeźbienia skał było niezwykle efektywne i dziecinnie łatwe.

Rzeźby na Wyspie Wielkanocnej (moai), menhiry, czy naczynia kamienne w Laosie, stanowią podobną aktywność człowieka zafascynowanego niezwykle łatwą obróbką i rzeźbieniem kamienia w neolicie.

1.     2.     3.

1. Laos. Creative Commons Autor: ctsnow   2. Laos. Creative Commons Autor: amanderson2   3. Laos. Creative Commons Autor: ctsnow

Tumulusy nie istnieją

Pierwotnie tumulusy były rzeźbione na gładko, podobnie jak wszystkie inne monumenty skalne rzeźbione w epoce miękkich skał. Później, w okresie zniszczeń zostawały przerzeźbiane mozaikami imitującymi kamienie. Następnie zarysy mozajek zostawały pogłębiane aż do końca okresu zniszczeń, ok. 2400 p.n.e. „Tumulusy” nie powstawały przez usypywanie kamieni, lecz poprzez niwelację gruntu skalnego wokół rzeźbionego w monolitycznej skale monumentu.

1.  2.  3.  4.

1. 2. Tumulus du Mont-Esprit, Francja. 2008 r. Pierwotnie tumulusy były rzeźbione na gładko. Później, w okresie zniszczeń zostawały przerzeźbiane mozaikami imitującymi kamienie. Creative Commons Autor: zamito44   3. Tumulus w Xunantunich, Belize. 2008 r. Creative Commons Autor: kjmatthews   4. Sanchi, Indie. 2007 r. „Tumulusy” w Indiach. Creative Commons Autor: dwanjabi